આજે ભારતમાં જે રેલ્વે છે તે કોણ લાવ્યું?
તમારો જવાબ હશે બ્રિટિશરો!
ના, બ્રિટિશરો ફક્ત વિક્રેતા હતા. ભારતમાં રેલ્વે લાવવાનું સ્વપ્ન એક ભારતીય જૈનનું હતું.
ભારતીય ગૌરવ છુપાવવા માટે, આપણા દેશની પાછલી સરકારોના સમયમાં ઇતિહાસ સાથે મોટી અને ગંભીર છેડછાડ કરવામાં આવી હતી.
ભારતમાં રેલ્વે શરૂ કરવાનો શ્રેય દરેક વ્યક્તિ અંગ્રેજોને આપે છે, પરંતુ કદાચ બહુ ઓછા લોકો શ્રીનાના જગન્નાથ શંકર શેઠ મુરકુટે જૈનના યોગદાન અને મહેનત વિશે જાણે છે.
૧૫ સપ્ટેમ્બર ૧૮૩૦ ના રોજ, વિશ્વની પ્રથમ ઇન્ટરસિટી ટ્રેન ઇંગ્લેન્ડના લિવરપૂલ અને માન્ચેસ્ટર વચ્ચે દોડી હતી.
આ સમાચાર બધે ફેલાઈ ગયા. બોમ્બેમાં એક વ્યક્તિએ વિચાર્યું કે તેના શહેરમાં પણ ટ્રેનો દોડવી જોઈએ.
રેલ્વે ફક્ત અમેરિકામાં દોડી રહી હતી અને ભારત જેવા ગરીબ અને બ્રિટિશ શાસિત દેશમાં રહેતો આ વ્યક્તિ રેલ્વેનું સ્વપ્ન જોઈ રહ્યો હતો. જો એ કોઈ બીજું હોત, તો જનતાએ તેમને કાઢી મૂક્યા હોત.
પરંતુ આ વ્યક્તિ કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિ નહોતી. તે શ્રી નાના શંકરશેઠ જૈન હતા, જે બોમ્બેના શાહુકાર હતા. જેમણે પોતે ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીને લોન આપી હતી. શું...અદ્ભુત નથી?
શ્રી નાના શંકરશેઠનું મૂળ નામ જગન્નાથ શંકર મુરકુટે જૈન હતું, જે બોમ્બેથી લગભગ 100 કિમી દૂર મુરબાડના રહેવાસી હતા. તેઓ પેઢી દર પેઢી શ્રીમંત હતા. તેમના પિતા અંગ્રેજોના ખૂબ જ પ્રખ્યાત શાહુકાર હતા. તેમણે બ્રિટિશ-ટીપુ સુલતાન યુદ્ધ દરમિયાન ખૂબ પૈસા કમાયા હતા. તેમનો એકમાત્ર પુત્ર નાના હતો. આ બાળક મોંમાં સોનાનો ચમચો લઈને જન્મ્યો હતો.
પરંતુ માત્ર સંપત્તિ જ નહીં, પણ જ્ઞાન અને આશીર્વાદનો હાથ પણ તેમના માથા પર હતો. પિતાએ એક ખાસ શિક્ષક રાખી તેમના પુત્રને અંગ્રેજી વગેરે શીખવવાની પણ વ્યવસ્થા કરી હતી. તેમના પિતાના મૃત્યુ પછી, તેમણે કૌટુંબિક વ્યવસાયનો વ્યાપક વિસ્તાર કર્યો. જ્યારે વિશ્વના ઘણા દેશો અંગ્રેજો સમક્ષ નમન કરતા હતા, ત્યારે બ્રિટિશ અધિકારીઓ નાના શંકરશેઠના આશીર્વાદ માટે પગ ઘસતા હતા. ઘણા અંગ્રેજો તેમના સારા મિત્રો બન્યા. બોમ્બે યુનિવર્સિટી, એલ ફિન્સ્ટન કોલેજ, ગ્રાન્ટ મેડિકલ કોલેજ, લો કોલેજ, જેજે સ્કૂલ ઓફ આર્ટ્સ, બોમ્બેમાં છોકરીઓ માટેની પ્રથમ શાળા અને બોમ્બે યુનિવર્સિટીની સ્થાપના નાના દ્વારા કરવામાં આવી હતી. શ્રીનાના શંકરશેઠ જૈને બોમ્બેમાં રેલ્વે શરૂ કરવાનું વિચાર્યું. ૧૮૪૩નું વર્ષ હતું જ્યારે તેઓ તેમના પિતાના મિત્ર સર જમશેદજી જીજીભોય ઉર્ફે જેજે પાસે ગયા. શ્રીનાના પિતાના મૃત્યુ પછી, તેઓ શ્રીનાના પિતા જેવા હતા. તેમણે પોતાનો વિચાર સર જેજેને જણાવ્યો. તેમણે બોમ્બેના પાર્લેમાં રેલ્વે શરૂ કરી શકાય કે કેમ તે અંગે ઇંગ્લેન્ડના સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ સર થોમસ એર્સ્કિન પેરીનો પણ અભિપ્રાય લીધો. તેઓ આ વિચારથી પણ આશ્ચર્યચકિત થયા. આ ત્રણેયે મળીને ભારતમાં ઇન્ડિયન રેલ્વે એસોસિએશનની સ્થાપના કરી. તે સમયે, બ્રિટિશ સરકારને ભારતમાં રેલ્વે બનાવવાનો કોઈ વિચાર નહોતો. પરંતુ જ્યારે શ્રી નાના શંકરશેઠ, સર જેજે અને સર પેરી જેવા લોકોએ કહ્યું કે તેઓ આ કાર્યમાં ગંભીરતાથી રસ ધરાવે છે, ત્યારે તેમણે તેના પર ધ્યાન આપવું પડ્યું. ૧૩ જુલાઈ ૧૮૪૪ ના રોજ, કંપનીએ સરકાર સમક્ષ એક પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો. બોમ્બેથી રેલ્વે ટ્રેક કેટલો દૂર સુધી બિછાવી શકાય તે અંગેનો પ્રારંભિક અહેવાલ તૈયાર કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ, 'બોમ્બે કમિટી' ની રચના કરવામાં આવી. નાનાએ કેટલાક અન્ય મોટા બ્રિટીશ ઉદ્યોગપતિઓ, અધિકારીઓ અને બેંકરોને ભેગા કર્યા અને ગ્રેટ ઇન્ડિયન રેલ્વેની સ્થાપના કરી. જે આજે ભારતીય રેલ્વે તરીકે ઓળખાય છે.
ભારતમાં, ૧૬ એપ્રિલ ૧૮૫૩ ના રોજ, બપોરે ૩:૩૦ વાગ્યે, પહેલી ટ્રેન બોમ્બેના બોરી બંદર સ્ટેશનથી થાણે માટે રવાના થઈ. આ ટ્રેનમાં ૨૮ કોચ અને ૩ લોકોમોટિવ એન્જિન હતા. જેને તેની પહેલી મુસાફરી માટે ખાસ ફૂલોથી શણગારવામાં આવી હતી. આ ટ્રેનના મુસાફરોમાં શ્રી નાના શંકરશેઠ અને જમશેદજી જીજીભાઈ ટાટા પણ હતા.
🙏શ્રી નાના શંકરશેઠજી જૈનને સલામ
તમારો જવાબ હશે બ્રિટિશરો!
ના, બ્રિટિશરો ફક્ત વિક્રેતા હતા. ભારતમાં રેલ્વે લાવવાનું સ્વપ્ન એક ભારતીય જૈનનું હતું.
ભારતીય ગૌરવ છુપાવવા માટે, આપણા દેશની પાછલી સરકારોના સમયમાં ઇતિહાસ સાથે મોટી અને ગંભીર છેડછાડ કરવામાં આવી હતી.
ભારતમાં રેલ્વે શરૂ કરવાનો શ્રેય દરેક વ્યક્તિ અંગ્રેજોને આપે છે, પરંતુ કદાચ બહુ ઓછા લોકો શ્રીનાના જગન્નાથ શંકર શેઠ મુરકુટે જૈનના યોગદાન અને મહેનત વિશે જાણે છે.
૧૫ સપ્ટેમ્બર ૧૮૩૦ ના રોજ, વિશ્વની પ્રથમ ઇન્ટરસિટી ટ્રેન ઇંગ્લેન્ડના લિવરપૂલ અને માન્ચેસ્ટર વચ્ચે દોડી હતી.
આ સમાચાર બધે ફેલાઈ ગયા. બોમ્બેમાં એક વ્યક્તિએ વિચાર્યું કે તેના શહેરમાં પણ ટ્રેનો દોડવી જોઈએ.
રેલ્વે ફક્ત અમેરિકામાં દોડી રહી હતી અને ભારત જેવા ગરીબ અને બ્રિટિશ શાસિત દેશમાં રહેતો આ વ્યક્તિ રેલ્વેનું સ્વપ્ન જોઈ રહ્યો હતો. જો એ કોઈ બીજું હોત, તો જનતાએ તેમને કાઢી મૂક્યા હોત.
પરંતુ આ વ્યક્તિ કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિ નહોતી. તે શ્રી નાના શંકરશેઠ જૈન હતા, જે બોમ્બેના શાહુકાર હતા. જેમણે પોતે ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીને લોન આપી હતી. શું...અદ્ભુત નથી?
શ્રી નાના શંકરશેઠનું મૂળ નામ જગન્નાથ શંકર મુરકુટે જૈન હતું, જે બોમ્બેથી લગભગ 100 કિમી દૂર મુરબાડના રહેવાસી હતા. તેઓ પેઢી દર પેઢી શ્રીમંત હતા. તેમના પિતા અંગ્રેજોના ખૂબ જ પ્રખ્યાત શાહુકાર હતા. તેમણે બ્રિટિશ-ટીપુ સુલતાન યુદ્ધ દરમિયાન ખૂબ પૈસા કમાયા હતા. તેમનો એકમાત્ર પુત્ર નાના હતો. આ બાળક મોંમાં સોનાનો ચમચો લઈને જન્મ્યો હતો.
પરંતુ માત્ર સંપત્તિ જ નહીં, પણ જ્ઞાન અને આશીર્વાદનો હાથ પણ તેમના માથા પર હતો. પિતાએ એક ખાસ શિક્ષક રાખી તેમના પુત્રને અંગ્રેજી વગેરે શીખવવાની પણ વ્યવસ્થા કરી હતી. તેમના પિતાના મૃત્યુ પછી, તેમણે કૌટુંબિક વ્યવસાયનો વ્યાપક વિસ્તાર કર્યો. જ્યારે વિશ્વના ઘણા દેશો અંગ્રેજો સમક્ષ નમન કરતા હતા, ત્યારે બ્રિટિશ અધિકારીઓ નાના શંકરશેઠના આશીર્વાદ માટે પગ ઘસતા હતા. ઘણા અંગ્રેજો તેમના સારા મિત્રો બન્યા. બોમ્બે યુનિવર્સિટી, એલ ફિન્સ્ટન કોલેજ, ગ્રાન્ટ મેડિકલ કોલેજ, લો કોલેજ, જેજે સ્કૂલ ઓફ આર્ટ્સ, બોમ્બેમાં છોકરીઓ માટેની પ્રથમ શાળા અને બોમ્બે યુનિવર્સિટીની સ્થાપના નાના દ્વારા કરવામાં આવી હતી. શ્રીનાના શંકરશેઠ જૈને બોમ્બેમાં રેલ્વે શરૂ કરવાનું વિચાર્યું. ૧૮૪૩નું વર્ષ હતું જ્યારે તેઓ તેમના પિતાના મિત્ર સર જમશેદજી જીજીભોય ઉર્ફે જેજે પાસે ગયા. શ્રીનાના પિતાના મૃત્યુ પછી, તેઓ શ્રીનાના પિતા જેવા હતા. તેમણે પોતાનો વિચાર સર જેજેને જણાવ્યો. તેમણે બોમ્બેના પાર્લેમાં રેલ્વે શરૂ કરી શકાય કે કેમ તે અંગે ઇંગ્લેન્ડના સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ સર થોમસ એર્સ્કિન પેરીનો પણ અભિપ્રાય લીધો. તેઓ આ વિચારથી પણ આશ્ચર્યચકિત થયા. આ ત્રણેયે મળીને ભારતમાં ઇન્ડિયન રેલ્વે એસોસિએશનની સ્થાપના કરી. તે સમયે, બ્રિટિશ સરકારને ભારતમાં રેલ્વે બનાવવાનો કોઈ વિચાર નહોતો. પરંતુ જ્યારે શ્રી નાના શંકરશેઠ, સર જેજે અને સર પેરી જેવા લોકોએ કહ્યું કે તેઓ આ કાર્યમાં ગંભીરતાથી રસ ધરાવે છે, ત્યારે તેમણે તેના પર ધ્યાન આપવું પડ્યું. ૧૩ જુલાઈ ૧૮૪૪ ના રોજ, કંપનીએ સરકાર સમક્ષ એક પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો. બોમ્બેથી રેલ્વે ટ્રેક કેટલો દૂર સુધી બિછાવી શકાય તે અંગેનો પ્રારંભિક અહેવાલ તૈયાર કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ, 'બોમ્બે કમિટી' ની રચના કરવામાં આવી. નાનાએ કેટલાક અન્ય મોટા બ્રિટીશ ઉદ્યોગપતિઓ, અધિકારીઓ અને બેંકરોને ભેગા કર્યા અને ગ્રેટ ઇન્ડિયન રેલ્વેની સ્થાપના કરી. જે આજે ભારતીય રેલ્વે તરીકે ઓળખાય છે.
ભારતમાં, ૧૬ એપ્રિલ ૧૮૫૩ ના રોજ, બપોરે ૩:૩૦ વાગ્યે, પહેલી ટ્રેન બોમ્બેના બોરી બંદર સ્ટેશનથી થાણે માટે રવાના થઈ. આ ટ્રેનમાં ૨૮ કોચ અને ૩ લોકોમોટિવ એન્જિન હતા. જેને તેની પહેલી મુસાફરી માટે ખાસ ફૂલોથી શણગારવામાં આવી હતી. આ ટ્રેનના મુસાફરોમાં શ્રી નાના શંકરશેઠ અને જમશેદજી જીજીભાઈ ટાટા પણ હતા.
🙏શ્રી નાના શંકરશેઠજી જૈનને સલામ
