ભારતનું તબીબી ક્ષેત્ર ટૂંક સમયમાં પતન થવાની આરે છે

 ભારતનું તબીબી ક્ષેત્ર ટૂંક સમયમાં પતન થવાની આરે છે. ભારતીય સંસદીય સમિતિએ આ સ્પષ્ટપણે સ્વીકાર્યું છે.

ઝી ન્યૂઝ (Zee News) માં તાજેતરમાં પ્રકાશિત થયેલા સંશોધન અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં લગભગ 44\% માનવ સર્જરીઓ નકલી (bogus), ખોટી (fake) અથવા બિનજરૂરી હોય છે. આનો અર્થ એ છે કે હોસ્પિટલોમાં થતી લગભગ અડધી સર્જરીઓ માત્ર દર્દીઓ અથવા સરકારના પૈસા પડાવવા માટે કરવામાં આવે છે. આ જ અહેવાલમાં આગળ વર્ગીકરણ કરીને જણાવવામાં આવ્યું છે કે, ભારતમાં થતી 55\% હૃદયની સર્જરીઓ નકલી અથવા બનાવટી હોય છે. 48\% હિસ્ટરેકટોમી (ગર્ભાશય દૂર કરવાની સર્જરી), 47\% કેન્સરની સર્જરી, 48\% ઘૂંટણનું પ્રત્યારોપણ (knee replacement), 45\% સિઝેરિયન (કૃત્રિમ પ્રસૂતિ), ખભાનું પ્રત્યારોપણ (shoulder replacement), સ્પાઇન સર્જરી વગેરે પણ નકલી હોય છે.

મહારાષ્ટ્રની ઘણી જાણીતી હોસ્પિટલોના સર્વેમાં જાણવા મળ્યું છે કે મોટી હોસ્પિટલોમાં વરિષ્ઠ ડોક્ટરોનો માસિક પગાર એક કરોડ રૂપિયા સુધી હોય છે. આનું કારણ એ છે કે જે ડોક્ટરો બિનજરૂરી હોય તેવા વધુમાં વધુ દર્દીઓને વધારાના ટેસ્ટ, સારવાર, એડમિટ થવા અને સર્જરી કરાવવા માટે દબાણ કરે છે, તેમનો પગાર વધુ હોય છે (BMJ GLOBAL HEALTH).

ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા (Times of India) અખબારે મૃત દર્દીઓને જીવિત બતાવીને તેમની સારવાર કરવાના અસંખ્ય કેસોનો અભ્યાસ કરીને એક અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યો છે. દર્દીઓ પાસેથી વધુ પૈસા પડાવવાનો આ અત્યંત ઘૃણાસ્પદ પ્રકાર હવે ઘણા સ્થળોએ બહાર આવ્યો છે.

એક જાણીતી હોસ્પિટલમાં 14 વર્ષના એક મૃત યુવકને જીવિત હોવાનું કહીને લગભગ એક મહિના સુધી વેન્ટિલેટર પર રાખીને સારવાર આપવામાં આવી અને અંતે તેને મૃત જાહેર કરવામાં આવ્યો. ફરિયાદ કર્યા બાદ હોસ્પિટલ દોષી સાબિત થઈ. હોસ્પિટલે સમાધાન તરીકે પરિવારને પાંચ લાખ રૂપિયા આપ્યા, પરંતુ એક મહિના સુધી પરિવાર પર જે માનસિક અત્યાચાર ગુજારવામાં આવ્યો તેનું શું?

ઘણી વખત મૃત દર્દીઓ પર તાત્કાલિક સર્જરી કરવાનો ઢોંગ કરવામાં આવે છે. આ માટે મૃત દર્દીના પરિવારજનોને તાત્કાલિક પૈસા ભરવા માટે કહેવામાં આવે છે. પછી જાહેરાત કરવામાં આવે છે કે સર્જરી દરમિયાન દર્દીનું મૃત્યુ થયું. ભરેલા પૈસા અને સર્જરીની મોટી રકમ વસૂલ કરવામાં આવે છે (DISENTING DIAGNOSIS - DR. GADRE & SHUKLA).

વીમો એટલે કે મેડિક્લેમનો ગોટાળો પણ એટલો જ ભયંકર છે. ભારતમાં લગભગ 68\% લોકોએ મેડિક્લેમ વીમો લીધો હોય છે, પરંતુ જ્યારે જરૂર પડે છે, ત્યારે અનેક યુક્તિઓ કરીને દર્દીઓના વીમાનો ક્લેમ નકારવામાં આવે છે અથવા આંશિક રકમ આપવામાં આવે છે. બાકીનો તમામ ખર્ચ દર્દીના સંબંધીઓએ ઉઠાવવો પડે છે.

વીમાના ખોટા ક્લેમ કરનારી લગભગ ત્રણ હજાર જાણીતી હોસ્પિટલોને મોટી વીમા કંપનીઓએ બ્લેકલિસ્ટ કરી છે. કોરોના સમયગાળા દરમિયાન, ઘણી મોટી હોસ્પિટલોએ કોરોનાના ખોટા કેસ બતાવીને વીમા કંપનીઓને ચૂનો લગાવવાના અસંખ્ય કિસ્સાઓ પ્રકાશમાં આવ્યા હતા.

માનવ અંગોની તસ્કરીનો એક અત્યંત ઘૃણાસ્પદ વ્યવસાય મોટા પાયે ચાલે છે. ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ (Indian Express) એ 2019 માં આ સંબંધિત એક હૃદયદ્રાવક ઘટના સામે લાવી હતી. હજારો કરોડ રૂપિયાનો આ ધંધો કેવી રીતે ચાલે છે તે જુઓ. સંગીતા કશ્યપ નામની કાનપુરની મહિલાને એક જાણીતી કંપનીમાં નોકરી આપવા માટે દિલ્હી આવવાની સૂચના આપવામાં આવે છે. કંપનીમાં નોકરી આપતા પહેલા તે મહિલાના સંપૂર્ણ હેલ્થ ચેકઅપ માટે દિલ્હીની એક અત્યંત જાણીતી ફોર્ટિસ હોસ્પિટલ (Fortis Hospital) માં જવાની સૂચના આપવામાં આવી. સંગીતાને નિયમ મુજબ હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવી. પરંતુ સદભાગ્યે, બાજુના રૂમમાં ડોક્ટરોની 'DONAR' વગેરે વિશેની વાતચીત તેના ધ્યાનમાં આવતા તેણે ત્યાંથી ભાગી છૂટવાનું નક્કી કર્યું. જે મિત્ર તેને હોસ્પિટલ લઈ ગયો હતો તેને આ બાબત જણાવતા, તેના બદલે તેણે સંગીતાને ધમકાવી અને ₹50,000 ની માંગણી કરવા લાગ્યો. તેણીએ આ મામલાની પોલીસમાં ફરિયાદ કરી. પોલીસે તપાસના અંતે હજારો કરોડ રૂપિયાની અંગોની તસ્કરી કરતી એક મોટી આંતરરાષ્ટ્રીય ગેંગનો પર્દાફાશ કર્યો. પોલીસે પોતાના અહેવાલમાં જણાવ્યું છે કે આ મામલામાં પોલીસ, ડોક્ટરો, મેડિકલ સ્ટાફ, મેડિકલ સપોર્ટ સ્ટાફ બધા સામેલ હતા.

'હોસ્પિટલ રેફરલ સ્કેમ' (Hospital Referral Scam) એ તો સૌ જાણે છે અને તે સામાન્ય રીતે ચાલતો પ્રકાર છે. આપણા પરિચિત અથવા અન્ય કોઈ ડોક્ટર દર્દીને ગંભીર બીમારી છે એમ કહીને મોટી નામાંકિત હોસ્પિટલમાં દાખલ થવા માટે કહે છે. એપોલો (Apollo), ફોર્ટિસ (Fortis), એપેક્સ (Apex) વગેરે ઘણી હોસ્પિટલોના રેફરલ મેમ્બર્સ હોય છે. આવી હોસ્પિટલો ડોક્ટરો માટે રેફરલ ટ્રેનિંગ પ્રોગ્રામનું આયોજન કરે છે. મુંબઈની પ્રખ્યાત કોકિલાબેન હોસ્પિટલ (Kokilaben Hospital) એ તો વાર્ષિક 40 દર્દીઓ મોકલવા બદલ એક લાખ રૂપિયા, 50 દર્દીઓ માટે દોઢ લાખ રૂપિયા, 75 દર્દીઓ માટે અઢી લાખ રૂપિયા આપવાની લેખિતમાં જાહેરાત કરી હતી. દર્દીને કંઈ થયું હોય કે ન થયું હોય, માત્ર દર્દીને મોકલવાની રકમ ડોક્ટરના બેંક ખાતામાં જમા કરવામાં આવે છે.

'ડાયગ્નોસિસ સ્કેમ' (Diagnosis Scam) એ અત્યંત સરળ અને સીધો કરોડો રૂપિયાની લૂંટનો પ્રકાર છે. બેંગલુરુની કેટલીક જાણીતી પેથોલોજી લેબ્સ (Pathology LABS) પર આવકવેરા વિભાગની દરોડા દરમિયાન ઘણી લેબ્સ પાસેથી 100 કરોડ રૂપિયાથી વધુ રોકડ અને સાડા ત્રણ કિલો સોનું મળી આવ્યું હતું. આગળ તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે તે ડોક્ટરોને આપવા માટે રાખવામાં આવ્યું હતું. દર્દીને કંઈ થયું હોય કે ન થયું હોય, ડોક્ટરો દર્દીઓને ચેકઅપ માટે મોકલે છે. ત્યાંથી તેમને 40-50\% કમિશન મળે છે. બળજબરીથી કરવામાં આવેલા આ ચેકઅપમાંથી માત્ર 1 થી 2 ટેસ્ટ કરીને બાકીના તમામ રિપોર્ટમાં હેરાફેરી કરીને આપવામાં આવે છે. આ ધંધો તો ખૂબ જ નફાખોરીનો છે. આથી જ દેશમાં લગભગ બે લાખથી વધુ લેબ્સ કાર્યરત છે. પરંતુ તેમાંથી માત્ર એક હજારથી વધુ લેબ્સ પ્રમાણિત (certified) છે.

આવો જ એક મોટો સ્કેમ ફાર્મા કંપનીઓ પણ ચલાવે છે. દેશની 20 થી 25 મોટી દવા કંપનીઓ દર વર્ષે ડોક્ટરો પર એક-એક હજાર કરોડ રૂપિયા ખર્ચ કરે છે. ડોલો (Dolo) ગોળી વેચતી કંપનીએ ડોક્ટરોને એક હજાર કરોડ રૂપિયા આપ્યા હોવાનું ઉદાહરણ કોરોના સમયગાળા દરમિયાન જગજાહેર થયું છે. ડોક્ટર તેમની કંપનીની દવા લખે તે માટે તેમને લાખો રૂપિયા રોકડા, વિદેશ પ્રવાસ, ફાઇવ સ્ટાર હોટેલમાં 5 થી 7 દિવસનો રોકાણ વગેરે આપવામાં આવે છે. USV LTD. કંપની તો દરેક ડોક્ટરને 3 લાખ રૂપિયા રોકડા, ઓસ્ટ્રેલિયા અથવા અમેરિકાની ટ્રીપ આપે છે.

હોસ્પિટલો અને ફાર્મા કંપનીઓનો એક અલગ સ્કેમ પણ છે. ઘણી ફાર્મા કંપનીઓ મોટી હોસ્પિટલોને દવાઓ, સર્જિકલ સાધનો અત્યંત ઓછા ભાવે ઉપલબ્ધ કરાવે છે. પરંતુ તેના પર MRP (મહત્તમ છૂટક કિંમત) ખૂબ વધારે હોય છે. ઈન્ડિયા ટુડે (India Today) એ આનો પુરાવો આપીને સાબિત કર્યું છે. EMCURE કંપની તેની ટેમિક્યુર (Temikure) નામની કેન્સરની દવા હોસ્પિટલોને ₹1950 માં આપે છે. જોકે, હોસ્પિટલો દર્દી પાસેથી આ દવા માટે ₹18645 વસૂલ કરે છે. આમાં તમામ હોસ્પિટલો સામેલ છે (ઈન્ડિયા ટુડે હોસ્પિટલ સ્કેમ સર્વે રિપોર્ટ).

મેડિકલ કાઉન્સિલ ઓફ ઈન્ડિયા (Medical Council of India - MCI) એ ડોકટરો અને હોસ્પિટલો પર નિયંત્રણ રાખતી દેશની સર્વોચ્ચ સંસ્થા છે. 2016 માં કેન્દ્ર સરકારે આ સંસ્થાની કાર્યપ્રણાલીની તપાસ કરવા માટે એક સમિતિની નિમણૂક કરી. આ સમિતિએ પોતાના અહેવાલમાં સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે MCI નવી મેડિકલ કોલેજોને મંજૂરી આપવામાં ખૂબ ઉત્સુક હોય છે, પરંતુ ડોકટરો અને હોસ્પિટલો પર નિયંત્રણ રાખવામાં જાણીજોઈને અવગણના કરી રહી છે.

દેશના ડોકટરો MCI ના નિયમોનું દરરોજ ઉલ્લંઘન કરે છે, પરંતુ તેની સામાન્ય જનતાને ખબર હોતી નથી.

ઉદાહરણ તરીકે...

1) ડોક્ટરે કોઈપણ કંપનીની બ્રાન્ડેડ દવા ન લખવી જોઈએ, પરંતુ સાલ્ટનું જેનરિક નામ લખવું જોઈએ.

2) કલમ 1.8 મુજબ, સારવાર કરતા પહેલા ડોક્ટરે પોતાની સંપૂર્ણ ફી જણાવવી જોઈએ. વગેરે અનેક નિયમોનું ઉલ્લંઘન દરરોજ કરવામાં આવે છે.

3) તપાસ અને સારવાર કરતા પહેલા દર્દીને યોગ્ય માહિતી આપીને તેની સ્વીકૃતિ લેવી જરૂરી છે.

4) દરેક દર્દીનો મેડિકલ રેકોર્ડ આગામી 3 વર્ષ માટે ડોક્ટરે સુરક્ષિત રાખવો જોઈએ.

5) વ્યવસાયમાં ભ્રષ્ટ, અનૈતિક, અપ્રમાણિક અને અસમર્થ ડોક્ટરોના વર્તનને કોઈપણ ડર રાખ્યા વિના સમાજ સમક્ષ લાવવું જોઈએ.

6) સરકારી યોજનાઓનો સ્કેમ તો એક નવો અને અનોખો પ્રકાર છે, જે હાલમાં હજારો કરોડોનો થઈ ગયો છે. માજી સૈનિક હોસ્પિટલમાં જાય તો તેને માત્ર શરદી અથવા અન્ય નાની સમસ્યા હોય તો પણ એડમિટ કરવામાં આવે છે. તેના કાર્ડ પર તેની જાણ બહાર કોઈ સરકારી યોજનામાં બેસાડવામાં આવે છે. દર્દી પર બિનજરૂરી સારવાર કરવાનો ઢોંગ કરવામાં આવે છે. 7/8 દિવસમાં રજા આપવામાં આવે છે. ત્યાં સુધીમાં તેનું લાખોનું બિલ સરકારી યોજનામાંથી ભ્રષ્ટ અધિકારીઓની કૃપાથી ડોક્ટરના ખાતામાં જમા થઈ ગયું હોય છે. અલબત્ત, ખોટા ચેકઅપ અને તપાસ, સારવારનો કાગળ પર આધાર આને આપવો પડે છે.

આ સંદેશ દરેક નાગરિક સુધી પહોંચવો જોઈએ, જેથી આપણે અને આપણો પરિવાર આનાથી બચી શકીએ