સારવારના હઠાગ્રહ કરતાં જ્ઞાનને પ્રાધાન્ય આપવું જોઈએ

 ડૉ. લોપા મહેતા મુંબઈની જીએસ મેડિકલ કોલેજમાં પ્રોફેસર હતાં, જ્યાં તેઓ એનાટોમી વિભાગના વડા તરીકે સેવા આપતાં હતાં. ૭૮ વર્ષની વયે તેમણે લિવિંગ વિલ લખી. તેમાં તેમણે સ્પષ્ટ રીતે જણાવ્યું...  

“જ્યારે શરીર સાથ આપવાનું બંધ કરી દે, જ્યારે સ્વસ્થ થવાની કોઈ શક્યતા ન રહે, ત્યારે મારા પર કોઈ સારવાર ન કરવી. કોઈ વેન્ટિલેટર નહીં, કોઈ ટ્યુબ નહીં, કોઈ અનાવશ્યક હોસ્પિટલની ધમાલ નહીં. મારા અંતિમ ક્ષણો શાંતિથી પસાર થવા દો.  

સારવારના હઠાગ્રહ કરતાં જ્ઞાનને પ્રાધાન્ય આપવું જોઈએ.”  

ડૉ. લોપાએ આ દસ્તાવેજ માત્ર લખ્યો જ નહીં, પરંતુ મૃત્યુ વિશેનો એક રિસર્ચ પેપર પણ પ્રકાશિત કર્યો. તેમાં તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે મૃત્યુ એ એક કુદરતી, અનિવાર્ય અને જૈવિક પ્રક્રિયા છે.

તેમના તર્ક મુજબ, આધુનિક ચિકિત્સાએ મૃત્યુને ક્યારેય સ્વતંત્ર ખ્યાલ તરીકે જોયું નથી. ચિકિત્સા હંમેશા એવું માને છે કે મૃત્યુ કોઈ રોગનું પરિણામ છે, અને તે રોગની સારવાર કરીને મૃત્યુને રોકી શકાય છે.  

પરંતુ શરીરવિજ્ઞાન તેનાથી કંઈક વધુ ઊંડું છે.  

તેઓ દલીલ કરે છે... શરીર એ કોઈ યંત્ર નથી જે સતત ચાલ્યા કરે. તે એક મર્યાદિત વ્યવસ્થા છે જેમાં ચોક્કસ માત્રામાં જીવનશક્તિ હોય છે. આ શક્તિ કોઈ સંગ્રહિત ટાંકીમાંથી આવતી નથી, પરંતુ સૂક્ષ્મ શરીરમાંથી આવે છે.  

આ સૂક્ષ્મ શરીર એવી વસ્તુ છે જે દરેક વ્યક્તિ અનુભવે છે પરંતુ જોઈ શકતું નથી. તે મન, બુદ્ધિ, સ્મૃતિઓ અને ચેતનાનો બનેલો એક વ્યવસ્થા છે.  

આ સૂક્ષ્મ શરીર જીવનશક્તિ માટેના દ્વાર જેવું કામ કરે છે. આ શક્તિ સમગ્ર શરીરમાં ફેલાય છે અને તેને જીવંત રાખે છે. હૃદયના ધબકારા, પાચન અને વિચારવાની ક્ષમતા – આ બધું તેના પર નિર્ભર છે.  

પરંતુ આ શક્તિ અનંત નથી.

દરેક શરીરમાં તેની ચોક્કસ માત્રા હોય છે. યંત્રમાં નિશ્ચિત બેટરીની જેમ, તેને વધારી કે ઘટાડી શકાય નહીં.  

“જેટલું રામ ચાવી ભરે, તેટલું જ ઢીંગલું નાચે”... જેમ કહેવત છે.  

ડૉ. લોપાએ લખ્યું કે જ્યારે શરીરમાં આ શક્તિ ખૂટી જાય, ત્યારે સૂક્ષ્મ શરીર ભૌતિક શરીરથી અલગ થઈ જાય છે. તે ક્ષણે શરીર સ્થિર થઈ જાય છે. આપણે તેને “પ્રાણપંખેરું ઊડી ગયું” કહીએ છીએ. આ પ્રક્રિયા કોઈ રોગ કે કોઈ ખામી સાથે સંબંધિત નથી. તે શરીરની આંતરિક લય છે.  

આ ગર્ભમાં શરૂ થાય છે, આગળ વધે છે અને મૃત્યુમાં પરિણમે છે. આ શક્તિ દરેક ક્ષણે ખર્ચાતી રહે છે. દરેક કોષ, દરેક અંગ પોતાનું આયુષ્ય પૂરું કરે છે. અને જ્યારે સમગ્ર શરીરનો “ક્વોટા” ખૂટી જાય, ત્યારે શરીર શાંતિથી વિશ્રામ કરે છે.  

મૃત્યુની ક્ષણ ઘડિયાળથી માપવામાં આવતી નથી. તે એક જૈવિક સમય છે. તે દરેક વ્યક્તિ માટે અલગ હોય છે.  

કેટલાક માટે જીવન ૩૫ વર્ષમાં પૂરું થાય છે, કેટલાક માટે ૯૦ વર્ષમાં. પરંતુ બંને પોતાની સંપૂર્ણ યાત્રા પૂરી કરે છે.

જો આપણે તેને હાર કે બળજબરી તરીકે ન જોઈએ, તો કોઈ અધૂરું મરતું નથી.  

ડૉ. લોપા મુજબ, જ્યારે આધુનિક ચિકિત્સા મૃત્યુને રોકવાના હઠાગ્રહમાં પડે છે, ત્યારે માત્ર દર્દીનું શરીર જ નહીં, સમગ્ર કુટુંબ થાકી જાય છે. એક શ્વાસ માટે આઈસીયુમાં એક મહિનાનો ખર્ચ ક્યારેક જીવનભરની બચત નાશ કરી નાખે છે.  

સંબંધીઓ કહેતા રહે છે, “હજુ આશા છે,” પરંતુ દર્દીનું શરીર તો ઘણા સમયથી કહી રહ્યું છે, “પૂરું થયું.”  

એટલે જ તેમણે લખ્યું... “જ્યારે મારો સમય આવે, મને ફક્ત કેઈએમ હોસ્પિટલ લઈ જાઓ. મને વિશ્વાસ છે કે તેઓ અનાવશ્યક હસ્તક્ષેપ નહીં કરે. સારવારના નામે લાંબી વેદના નહીં આપે. મારા શરીરને રોકશો નહીં. તેને જવા દો.”  

પરંતુ પ્રશ્ન એ છે... શું આપણે પોતાના માટે આવો નિર્ણય લીધો છે?  

શું આપણું કુટુંબ તે ઈચ્છાનું સન્માન કરશે? અને જે તેનું સન્માન કરશે, તેનું સમાજમાં સન્માન થશે?  

શું આપણી હોસ્પિટલો આવી ઈચ્છાઓનું સન્માન કરે છે, કે દરેક શ્વાસ માટે બિલ આપવામાં આવે છે, અને દરેક મૃત્યુ માટે આરોપો લગાવવામાં આવે છે?  

આ એટલું સરળ નથી. તર્ક અને લાગણીઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું કદાચ સૌથી મુશ્કેલ કાર્ય છે.  

જો આપણે મૃત્યુને શરીરની આંતરિક લયમાંથી ઉદ્ભવતી શાંત, અનિવાર્ય પ્રક્રિયા તરીકે જોવાનું શીખીએ, તો કદાચ મૃત્યુનો ડર ઓછો થશે, અને ડૉક્ટરો પાસેથી આપણી અપેક્ષાઓ વધુ વાસ્તવિક બનશે.  

મારા મતે, આપણે મૃત્યુ સાથે લડવાનું બંધ કરી, તેની પહેલાં જીવવાની તૈયારી કરવી જોઈએ.  

અને જ્યારે તે ક્ષણ આવે... તેને શાંતિથી, ગરિમા સાથે સ્વીકારવું જોઈએ.

બુદ્ધના શબ્દોમાં — મૃત્યુ એ જીવનની યાત્રાનો આગળનો તબક્કો છે. કોઈ વિજ્ઞાન તેને અમર નથી બનાવી શકતું.

એટલે જ આપણે આ સાચી સ્થિતિને નિહાળવાનું શીખવું જોઈએ